Khấu trừ, khai thuế thay và nộp thay thuế: các trường hợp phải làm

02/09/2026

Điều 22 Nghị định 252/2026/NĐ-CP gom các tình huống mà một bên phải làm nghĩa vụ thuế thay cho bên khác. Với kế toán doanh nghiệp, ba nhóm hay gặp nhất là hợp tác kinh doanh với cá nhân, thuê nhà của cá nhân, và chi trả hoa hồng cho đại lý bảo hiểm hay môi giới.

Hợp tác kinh doanh với cá nhân

Đây là nhóm gây nhầm lẫn nhiều nhất. Nguyên tắc là tổ chức có trách nhiệm khai thuế giá trị gia tăng đối với toàn bộ doanh thu của hoạt động hợp tác kinh doanh, không phân biệt hình thức phân chia kết quả hợp tác, đồng thời khai thay và nộp thay thuế thu nhập cá nhân cho cá nhân hợp tác.

Thuê nhà và chuyển nhượng bất động sản của cá nhân

Điểm chung của hai tình huống đầu là nghĩa vụ phát sinh từ thỏa thuận trong hợp đồng. Khi soạn hợp đồng thuê nhà hay hợp đồng chuyển nhượng, bộ phận kế toán nên đọc kỹ điều khoản thuế, vì một câu chữ ở đây quyết định bên nào phải kê khai và giữ chứng từ.

Hoa hồng môi giới, đại lý bảo hiểm, xổ số, bán hàng đa cấp

Khi tổ chức, cá nhân có trách nhiệm khấu trừ, khai thay, nộp thay thuế thu nhập cá nhân đối với thu nhập từ kinh doanh theo pháp luật thuế thu nhập cá nhân, thì cũng có trách nhiệm khai thay và nộp thay thuế giá trị gia tăng cho cá nhân đối với các khoản sau:

• Thu nhập từ hoạt động môi giới.
• Thu nhập từ đại lý bảo hiểm.
• Thu nhập từ xổ số.
• Thu nhập từ bán hàng đa cấp.
• Thu nhập từ kinh doanh của cá nhân không cư trú.

Nghĩa vụ ở đây gồm cả hai sắc thuế. Doanh nghiệp bảo hiểm, công ty xổ số và doanh nghiệp bán hàng đa cấp cần bố trí phần hành theo dõi riêng để tránh chỉ khấu trừ thuế thu nhập cá nhân mà bỏ sót phần giá trị gia tăng khai thay.

Bán tài sản bảo đảm

Nhóm này liên quan tới ngân hàng, tổ chức mua bán nợ, tổ chức bán đấu giá và cơ quan thi hành án. Cách xác định số thuế phải khấu trừ, nộp thay theo một nguyên tắc chung: số thuế giá trị gia tăng xác định theo phương pháp tính thuế mà bên bán tài sản bảo đảm đang áp dụng, còn thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế thu nhập cá nhân xác định theo pháp luật về thuế.

• Bên nhận bảo đảm bán tài sản bảo đảm để xử lý nợ phải khai thuế riêng đối với hoạt động này và lập hóa đơn theo loại hóa đơn mà đơn vị đang áp dụng. Ngân hàng Nhà nước không thuộc nhóm này.
• Người mua tài sản bảo đảm theo thỏa thuận dân sự có trách nhiệm khai thay, nộp thay thuế cho cá nhân không kinh doanh.
• Tổ chức mua bán, xử lý nợ do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ khai thay, nộp thay khi có thỏa thuận dân sự về việc này.
• Tổ chức bán đấu giá, nếu trực tiếp thu, quản lý hoặc được ủy quyền thu tiền bán tài sản từ người mua, phải khấu trừ và nộp thay nghĩa vụ thuế từ số tiền thu được.
• Cơ quan thi hành án bán tài sản bảo đảm thi hành án khai thay, nộp thay cho tổ chức, cá nhân có tài sản; số thuế giá trị gia tăng xác định theo phương pháp phù hợp với loại hóa đơn điện tử từng lần phát sinh được cấp.
• Tổ chức tín dụng nộp thuế và tiền chậm nộp thay khi phải xử lý tài sản thế chấp là hàng nhập khẩu thuộc diện miễn thuế, không chịu thuế mà người nộp thuế chưa kê khai, nộp thuế với cơ quan hải quan.

Xem thêm: Thứ tự thanh toán tiền thi hành án

Khấu trừ và nộp thay trên nền tảng thương mại điện tử

Tổ chức quản lý nền tảng thương mại điện tử thực hiện khấu trừ, khai và nộp thay số thuế đã khấu trừ theo Điều 43 Nghị định 252/2026/NĐ-CP. Đây là nhóm có quy định riêng về thời điểm khấu trừ và căn cứ xác định số thuế phải khấu trừ.

Xem thêm: Sàn thương mại điện tử khấu trừ nộp thay thuế

Xem thêm: Cá nhân cho thuê tài sản: ngưỡng 01 tỷ đồng và thuế suất 5%

Hỏi đáp