Chế tài trong thương mại và miễn trách nhiệm

02/09/2026

Đối tác giao hàng trễ, hợp đồng có điều khoản phạt. Kế toán nhận được yêu cầu tính tiền phạt và xuất chứng từ. Có hai con số cần kiểm trước: mức phạt tối đa theo luật, và cơ sở tính mức phạt đó. Nhiều hợp đồng ghi mức phạt vượt trần, phần vượt không có hiệu lực.

Mức phạt tối đa 8%

Điều 301 Luật Thương mại 2005 số 36/2005/QH11 quy định mức phạt đối với vi phạm nghĩa vụ hợp đồng, hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm, do các bên thỏa thuận trong hợp đồng nhưng không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm.

Sáu loại chế tài

Điều 292 Luật Thương mại 2005 liệt kê các chế tài trong thương mại:

Ngoài sáu loại trên, các bên có thể thỏa thuận biện pháp khác miễn không trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và tập quán thương mại quốc tế.

Điều 293 giới hạn ba chế tài nặng: trừ trường hợp có thỏa thuận khác, bên bị vi phạm không được tạm ngừng, đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng đối với vi phạm không cơ bản. Muốn dùng ba chế tài này cho vi phạm nhỏ thì hợp đồng phải quy định rõ.

Bốn trường hợp miễn trách nhiệm

Khoản 1 Điều 294 Luật Thương mại 2005 cho bên vi phạm hợp đồng được miễn trách nhiệm khi:

• Xảy ra trường hợp miễn trách nhiệm mà các bên đã thỏa thuận;
• Xảy ra sự kiện bất khả kháng;
• Hành vi vi phạm của một bên hoàn toàn do lỗi của bên kia;
• Hành vi vi phạm do thực hiện quyết định của cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền mà các bên không thể biết được vào thời điểm giao kết hợp đồng.

Khoản 2 Điều 294 đặt gánh nặng chứng minh lên bên vi phạm: bên vi phạm hợp đồng có nghĩa vụ chứng minh các trường hợp miễn trách nhiệm.

Trường hợp thứ nhất đáng chú ý khi soạn hợp đồng. Các bên có thể tự thỏa thuận thêm những tình huống được miễn trách nhiệm, chẳng hạn biến động giá nguyên liệu vượt một ngưỡng nhất định.

Nghĩa vụ thông báo

Điều 295 Luật Thương mại 2005 buộc bên vi phạm thông báo ngay bằng văn bản cho bên kia về trường hợp được miễn trách nhiệm và những hậu quả có thể xảy ra.

Khi trường hợp miễn trách nhiệm chấm dứt, bên vi phạm cũng phải thông báo ngay. Không thông báo hoặc thông báo không kịp thời thì phải bồi thường thiệt hại, dù về bản chất vẫn thuộc trường hợp được miễn.

Ghi nhận về mặt kế toán và thuế

Khoản tiền phạt vi phạm hợp đồng và tiền bồi thường thu được là một khoản thu nhập của doanh nghiệp. Về thuế thu nhập doanh nghiệp, chênh lệch giữa thu về tiền phạt, tiền bồi thường do vi phạm hợp đồng kinh tế với khoản chi tương ứng được xếp vào thu nhập khác.

Hồ sơ cần có: điều khoản phạt trong hợp đồng, văn bản xác định hành vi vi phạm và mức phạt, biên bản thống nhất giữa hai bên, chứng từ thu hoặc chi tiền. Mức phạt vượt trần 8% khó được chấp nhận về mặt pháp lý nên cũng khó đứng vững khi cơ quan thuế kiểm tra.

Xem thêm: Thời điểm chuyển rủi ro và quyền sở hữu hàng hóa