Bài viết theo Luật Thuế giá trị gia tăng số 48/2024/QH15 và Nghị định số 181/2025/NĐ-CP
Doanh nghiệp vừa bán hàng chịu thuế vừa có hoạt động không chịu thuế thì phần thuế đầu vào dùng chung phải tách ra. Quy tắc gốc là hạch toán riêng; tỷ lệ phân bổ chỉ là phương án dự phòng khi tách không được. Nhiều nơi làm ngược, mặc định phân bổ ngay từ đầu.
- Chỉ được khấu trừ phần đầu vào dùng cho sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ chịu thuế.
- Cơ sở kinh doanh phải hạch toán riêng đầu vào được khấu trừ và không được khấu trừ.
- Không hạch toán riêng được thì khấu trừ theo tỷ lệ phần trăm doanh thu chịu thuế trên tổng doanh thu bán ra trong kỳ.
- Tổng doanh thu gồm cả doanh thu không chịu thuế và giá trị gia tăng của hoạt động vàng bạc đá quý.
- Ngoại tệ và chứng khoán tính doanh thu là chênh lệch giá bán trừ giá mua, bỏ qua chênh lệch âm.
- Dự án đầu tư hai loại thì tạm khấu trừ theo phương án kinh doanh, điều chỉnh theo thực tế trong 03 năm kể từ năm đầu có doanh thu.
- Phải nộp lại số hoàn do điều chỉnh giảm thì không bị xử phạt vi phạm hành chính về thuế.
- Đầu vào phát sinh kỳ nào khai khấu trừ kỳ đó, không phân biệt đã xuất dùng hay còn trong kho.
Quy tắc gốc là hạch toán riêng
Với hàng hóa, kể cả tài sản cố định, và dịch vụ sử dụng đồng thời cho hoạt động chịu thuế và không chịu thuế, chỉ được khấu trừ số thuế đầu vào của phần dùng cho hoạt động chịu thuế. Nghị định 181/2025 đặt nghĩa vụ hạch toán riêng phần được khấu trừ và phần không được khấu trừ.
Câu chữ của nghị định là: cơ sở kinh doanh phải hạch toán riêng; trường hợp không hạch toán riêng được thì mới tính theo tỷ lệ.
Nghĩa là doanh nghiệp có thể tách được mà vẫn chọn phân bổ theo tỷ lệ là làm sai trình tự. Với các khoản đầu vào rõ ràng thuộc về một mảng, chẳng hạn nguyên liệu chỉ dùng cho dòng sản phẩm chịu thuế, phải ghi thẳng vào mảng đó.
Chỉ những khoản thực sự dùng chung mà không có căn cứ tách, như tiền điện văn phòng, chi phí kiểm toán, khấu hao nhà điều hành, mới đưa vào diện phân bổ.
Tỷ lệ phân bổ tính thế nào
Số thuế đầu vào được khấu trừ tính theo tỷ lệ phần trăm giữa doanh thu của hàng hóa, dịch vụ chịu thuế giá trị gia tăng so với tổng doanh thu hàng hóa, dịch vụ bán ra trong kỳ tính thuế.
Mẫu số gồm những gì
- Doanh thu của hàng hóa, dịch vụ chịu thuế giá trị gia tăng.
- Doanh thu của hàng hóa, dịch vụ không chịu thuế giá trị gia tăng.
- Giá trị gia tăng của hoạt động mua, bán, chế tác vàng, bạc, đá quý, trừ trường hợp giá trị gia tăng âm.
- Doanh thu của hàng hóa, dịch vụ quy định tại khoản 2 Điều 40 Nghị định số 181/2025/NĐ-CP, nếu có.
Riêng kinh doanh ngoại tệ và mua bán chứng khoán, doanh thu đưa vào công thức là chênh lệch giữa giá bán và giá mua, trừ trường hợp chênh lệch âm. Lấy tổng giá trị giao dịch thay vì chênh lệch sẽ làm mẫu số phồng lên và tỷ lệ khấu trừ tụt xuống rất mạnh.
Đưa tổng giá trị mua bán ngoại tệ vào mẫu số thay vì phần chênh lệch. Một doanh nghiệp có hoạt động ngoại tệ lớn mà tính sai chỗ này gần như mất hết quyền khấu trừ đầu vào dùng chung.
Cộng cả chênh lệch âm vào mẫu số. Nghị định loại trừ trường hợp giá trị gia tăng âm với vàng bạc đá quý và chênh lệch âm với ngoại tệ, chứng khoán.
Quên phần doanh thu không chịu thuế ở mẫu số, làm tỷ lệ khấu trừ cao hơn thực tế.
Dự án đầu tư hai loại: tạm khấu trừ rồi điều chỉnh
Dự án vừa đầu tư cho hoạt động chịu thuế vừa cho hoạt động không chịu thuế có cơ chế riêng, vì trong giai đoạn xây dựng cơ bản chưa có doanh thu để tính tỷ lệ.
| Giai đoạn | Cách xử lý |
|---|---|
| Giai đoạn đầu tư xây dựng cơ bản | Thuế đầu vào của tài sản cố định được tạm khấu trừ theo tỷ lệ doanh thu chịu thuế trên tổng doanh thu theo phương án sản xuất, kinh doanh của cơ sở |
| Sau khi có doanh thu | Số thuế tạm khấu trừ được điều chỉnh theo tỷ lệ doanh thu chịu thuế trên tổng doanh thu thực tế trong 03 năm kể từ năm đầu tiên có doanh thu |
| Nếu điều chỉnh làm giảm số đã được hoàn | Phải nộp lại phần chênh lệch vào ngân sách theo pháp luật quản lý thuế |
Đi kèm một điểm rất đáng chú ý: cơ sở kinh doanh không bị xử phạt vi phạm hành chính về thuế đối với số thuế giá trị gia tăng chênh lệch do điều chỉnh giảm. Vì tỷ lệ ban đầu lấy theo phương án kinh doanh, việc sai lệch so với thực tế là điều lường trước được, nên nghị định không coi đó là vi phạm.
Với doanh nghiệp làm dự án lớn, điều này có nghĩa là phương án sản xuất kinh doanh nộp kèm hồ sơ trở thành tài liệu quan trọng: nó là căn cứ cho tỷ lệ tạm khấu trừ, và cũng là thứ chứng minh doanh nghiệp đã ước tính có cơ sở.
Ba nhóm được khấu trừ toàn bộ hoặc bị loại
| Trường hợp | Xử lý |
|---|---|
| Hàng hóa, dịch vụ bán cho tổ chức, cá nhân sử dụng vốn viện trợ nhân đạo, viện trợ không hoàn lại | Đầu vào được khấu trừ toàn bộ |
| Hàng hóa, dịch vụ dùng cho hoạt động tìm kiếm thăm dò, phát triển mỏ dầu khí | Đầu vào được khấu trừ toàn bộ |
| Hàng hóa hao hụt tự nhiên trong định mức | Được khấu trừ |
| Phần hàng hóa hao hụt vượt định mức | Không được khấu trừ |
Thời điểm khấu trừ và sửa sai
Thuế đầu vào phát sinh trong tháng, quý nào được kê khai, khấu trừ khi xác định số thuế phải nộp của tháng, quý đó, không phân biệt đã xuất dùng hay còn để trong kho. Số chưa khấu trừ hết được chuyển sang tháng, quý tiếp theo.
Phát hiện đầu vào đã kê khai bị sai sót thì được khai bổ sung trước khi cơ quan thuế công bố quyết định kiểm tra, thanh tra, theo hai hướng.
| Hệ quả của việc khai vào kỳ phát sinh sai sót | Khai vào kỳ nào |
|---|---|
| Làm tăng số thuế phải nộp hoặc giảm số thuế được hoàn của kỳ đó | Khai bổ sung vào tháng, quý phát sinh sai sót; nộp đủ số tăng thêm hoặc bị thu hồi số đã hoàn tương ứng, cùng tiền chậm nộp nếu có |
| Làm giảm số thuế phải nộp, hoặc chỉ làm tăng hoặc giảm số thuế được khấu trừ chuyển kỳ sau | Khai vào tháng, quý phát hiện sai sót |
Bảy việc cần làm trước kỳ khai thuế
- Lập danh mục hoạt động của doanh nghiệp, đánh dấu rõ mảng nào chịu thuế, mảng nào không chịu thuế.
- Với mỗi hóa đơn đầu vào, gán mã mảng sử dụng ngay khi nhập liệu, chỉ để lại nhóm dùng chung thật sự.
- Ghi vào quy chế nội bộ căn cứ tách cho các khoản có thể tách được, để chứng minh đã hạch toán riêng.
- Xây bảng tính tỷ lệ phân bổ theo kỳ, tách riêng dòng ngoại tệ và chứng khoán tính theo chênh lệch.
- Loại chênh lệch âm ra khỏi mẫu số.
- Với dự án đầu tư hai loại, lưu phương án sản xuất kinh doanh làm căn cứ tỷ lệ tạm khấu trừ và đặt lịch điều chỉnh trong 03 năm đầu có doanh thu.
- Rà lại định mức hao hụt đã ban hành, vì phần vượt định mức bị loại khấu trừ.
Có được chọn phân bổ theo tỷ lệ cho tiện thay vì hạch toán riêng không?
Không. Nghị định số 181/2025/NĐ-CP đặt nghĩa vụ cơ sở kinh doanh phải hạch toán riêng thuế đầu vào được khấu trừ và không được khấu trừ; chỉ trường hợp không hạch toán riêng được mới tính theo tỷ lệ phần trăm doanh thu.
Tổng doanh thu ở mẫu số gồm những gì?
Gồm doanh thu hàng hóa, dịch vụ chịu thuế; doanh thu không chịu thuế; giá trị gia tăng của hoạt động mua, bán, chế tác vàng, bạc, đá quý trừ trường hợp giá trị gia tăng âm; và doanh thu của hàng hóa, dịch vụ quy định tại khoản 2 Điều 40 Nghị định nếu có.
Doanh nghiệp có mua bán ngoại tệ thì lấy số nào vào mẫu số?
Lấy chênh lệch giữa giá bán và giá mua, trừ trường hợp chênh lệch âm. Quy tắc này áp cho cả hoạt động kinh doanh ngoại tệ và mua bán chứng khoán, không lấy tổng giá trị giao dịch.
Dự án đầu tư chưa có doanh thu thì lấy tỷ lệ ở đâu?
Theo phương án sản xuất, kinh doanh của cơ sở kinh doanh. Số thuế đầu vào của tài sản cố định trong giai đoạn đầu tư xây dựng cơ bản được tạm khấu trừ theo tỷ lệ đó, rồi điều chỉnh theo tỷ lệ thực tế trong 03 năm kể từ năm đầu tiên có doanh thu.
Điều chỉnh giảm phải nộp lại tiền hoàn thì có bị phạt không?
Không. Nghị định nêu rõ cơ sở kinh doanh không bị xử phạt vi phạm hành chính về thuế đối với số thuế giá trị gia tăng chênh lệch do điều chỉnh giảm, dù vẫn phải nộp lại phần chênh lệch vào ngân sách nhà nước.
Hàng còn trong kho chưa dùng có được khấu trừ đầu vào không?
Có. Thuế đầu vào phát sinh trong tháng, quý nào được kê khai, khấu trừ khi xác định số thuế phải nộp của tháng, quý đó, không phân biệt đã xuất dùng hay còn để trong kho.
Phát hiện kê khai sai đầu vào của kỳ trước thì khai vào kỳ nào?
Nếu việc khai vào kỳ phát sinh sai sót làm tăng số thuế phải nộp hoặc giảm số thuế được hoàn của kỳ đó thì khai bổ sung vào chính kỳ phát sinh sai sót. Nếu làm giảm số thuế phải nộp, hoặc chỉ làm tăng hoặc giảm số thuế được khấu trừ chuyển kỳ sau, thì khai vào kỳ phát hiện sai sót. Cả hai đều phải thực hiện trước khi cơ quan thuế công bố quyết định kiểm tra, thanh tra.
Hàng hao hụt trong kho có được khấu trừ đầu vào không?
Được khấu trừ phần hao hụt tự nhiên không vượt quá định mức theo quy định. Số thuế đầu vào của phần hàng hóa vượt định mức hao hụt không được khấu trừ.
- Luật Thuế giá trị gia tăng số 48/2024/QH15
- Nghị định số 181/2025/NĐ-CP hướng dẫn Luật Thuế giá trị gia tăng, quy định về khấu trừ thuế giá trị gia tăng đầu vào
Xem thêm: Khấu trừ thuế giá trị gia tăng đầu vào: ba điều kiện và cách xử lý sai sót
