Bài viết theo phần Nguyên tắc kế toán các khoản đầu tư vào đơn vị khác tại Thông tư số 99/2025/TT-BTC, hiệu lực từ ngày 01/01/2026
Hai giao dịch nhìn bề ngoài giống nhau: bỏ tiền ra để sở hữu một phần doanh nghiệp khác. Nhưng góp vốn và mua lại phần vốn góp khác nhau ở chỗ tiền đi đâu, và điều đó kéo theo cách hạch toán khác nhau ở cả hai bên.
- Hai hình thức: góp vốn vào đơn vị khác và mua lại phần vốn góp tại đơn vị khác.
- Góp vốn thì tài sản được ghi nhận vào báo cáo của bên nhận vốn góp. Mua lại phần vốn góp thì tài sản chuyển cho bên bán và không vào báo cáo của bên được đầu tư.
- Góp vốn bằng tài sản phi tiền tệ: chênh lệch đánh giá lại ghi vào thu nhập khác hoặc chi phí khác.
- Mua lại phần vốn góp và trả bằng tài sản phi tiền tệ thì hạch toán như một giao dịch bán tài sản đó.
- Giá phí khoản đầu tư theo giá gốc, gồm giá mua cộng chi phí liên quan trực tiếp.
- Vay vốn để đầu tư thì lãi vay ghi vào chi phí tài chính, không được vốn hóa.
- Chứng khoán niêm yết ghi nhận tại thời điểm khớp lệnh.
- Cổ tức ghi nhận tại thời điểm được quyền nhận, với đơn vị lưu ký tập trung là ngày đăng ký cuối cùng.
Hai hình thức đầu tư
| Hình thức | Tiền đi đâu | Ghi nhận ở bên được đầu tư |
|---|---|---|
| Góp vốn vào đơn vị khác, do bên được đầu tư huy động vốn | Vào chính doanh nghiệp được đầu tư | Tài sản của bên góp vốn được ghi nhận vào Báo cáo tình hình tài chính của bên nhận vốn góp |
| Mua lại phần vốn góp tại đơn vị khác, tức mua lại phần vốn của chủ sở hữu khác | Sang tay chủ sở hữu cũ | Tài sản của bên mua chuyển cho bên bán, không được ghi nhận vào Báo cáo tình hình tài chính của bên được đầu tư |
Các khoản đầu tư vào đơn vị khác gồm đầu tư vào công ty con, công ty liên doanh, công ty liên kết, và các khoản đầu tư góp vốn khác với mục đích nắm giữ lâu dài.
Đầu tư bằng tài sản phi tiền tệ
Nhà đầu tư phải căn cứ vào hình thức đầu tư để chọn phương pháp kế toán. Hai hình thức dẫn tới hai cách hoàn toàn khác nhau.
Trường hợp một: góp vốn bằng tài sản phi tiền tệ
- Giá trị tài sản mang đi góp vốn phải được xác định một cách đáng tin cậy và phù hợp với thị trường.
- Việc xác định giá trị vốn góp thực hiện theo quy định của pháp luật về doanh nghiệp và pháp luật có liên quan.
- Phần chênh lệch giữa giá trị đánh giá lại với giá trị ghi sổ hoặc giá trị còn lại của tài sản được hạch toán vào thu nhập khác hoặc chi phí khác của bên đem tài sản đi góp vốn.
Trường hợp hai: mua lại phần vốn góp và trả bằng tài sản phi tiền tệ
| Tài sản dùng để thanh toán | Kế toán như giao dịch |
|---|---|
| Hàng tồn kho | Bán hàng tồn kho dưới hình thức hàng đổi hàng: ghi nhận doanh thu và giá vốn của hàng tồn kho mang đi trao đổi |
| Tài sản cố định, bất động sản đầu tư | Thanh lý, nhượng bán tài sản cố định, bất động sản đầu tư: ghi nhận doanh thu, thu nhập khác, chi phí khác |
| Công cụ vốn như cổ phiếu, hoặc công cụ nợ như trái phiếu, các khoản phải thu | Thanh lý, nhượng bán các khoản đầu tư tài chính: ghi lãi lỗ vào doanh thu hoạt động tài chính hoặc chi phí tài chính |
Giá phí khoản đầu tư
Giá phí phản ánh theo giá gốc, gồm giá mua cộng các chi phí liên quan trực tiếp đến việc đầu tư, như chi phí giao dịch, môi giới, tư vấn, kiểm toán, lệ phí, thuế và phí ngân hàng.
Doanh nghiệp vay vốn để đầu tư vào đơn vị khác thì chi phí lãi vay được ghi nhận vào chi phí tài chính.
Chế độ kế toán ghi rõ khoản lãi vay này không được vốn hóa vào giá trị khoản đầu tư.
Đây là điểm khác với lãi vay để xây dựng tài sản dở dang, vốn có thể được vốn hóa theo chuẩn mực về chi phí đi vay.
Đầu tư bằng tài sản phi tiền tệ thì giá phí khoản đầu tư ghi nhận theo giá trị hợp lý của tài sản phi tiền tệ tại thời điểm phát sinh.
Thời điểm ghi nhận khoản đầu tư
Nguyên tắc chung là thời điểm doanh nghiệp chính thức có quyền sở hữu.
| Loại khoản đầu tư | Thời điểm ghi nhận |
|---|---|
| Chứng khoán niêm yết | Thời điểm khớp lệnh |
| Chứng khoán chưa niêm yết và các khoản đầu tư dưới hình thức khác | Thời điểm chính thức có quyền sở hữu theo quy định của pháp luật |
Doanh nghiệp phải mở sổ chi tiết theo dõi khoản đầu tư vào từng công ty con, công ty liên doanh, liên kết và từng khoản đầu tư vào đơn vị khác.
Cổ tức và lợi nhuận được chia
Doanh nghiệp phải hạch toán đầy đủ, kịp thời các khoản cổ tức, lợi nhuận được chia vào Báo cáo tài chính riêng của nhà đầu tư tại thời điểm được quyền nhận.
| Loại đơn vị | Thời điểm được quyền nhận cổ tức |
|---|---|
| Đã đăng ký, lưu ký tập trung tại Tổng công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam | Ngày đăng ký cuối cùng |
| Các đơn vị còn lại | Xác định theo quy định của Luật Doanh nghiệp, Điều lệ của doanh nghiệp và pháp luật có liên quan |
Phía bên nhận đầu tư
- Bên nhận đầu tư ghi nhận khoản phải trả về cổ tức, lợi nhuận tại thời điểm không có quyền từ chối chi trả.
- Doanh nghiệp thuộc đối tượng điều chỉnh của pháp luật về chứng khoán thì căn cứ theo quy định của pháp luật về chứng khoán.
- Các doanh nghiệp còn lại thì căn cứ theo Luật Doanh nghiệp và Điều lệ của doanh nghiệp.
- Chia cổ tức bằng tiền hoặc bằng tài sản phi tiền tệ thì bên nhận đầu tư ghi giảm lợi nhuận sau thuế chưa phân phối và ghi tăng khoản phải trả về cổ tức, lợi nhuận.
Bốn việc nên rà lại
- Phân loại lại các khoản đầu tư theo đúng hình thức góp vốn hay mua lại phần vốn góp, vì hai nhóm này có cách xử lý khác nhau.
- Tách lãi vay của khoản vay dùng để đầu tư ra khỏi giá trị khoản đầu tư.
- Kiểm tra thời điểm ghi nhận cổ tức có khớp với ngày đăng ký cuối cùng hay không.
- Mở sổ chi tiết theo từng đơn vị được đầu tư, kèm tỷ lệ sở hữu và giá gốc.
Xem thêm: Dự phòng tổn thất tài sản theo Thông tư 99
Góp vốn khác mua lại phần vốn góp ở chỗ nào?
Góp vốn thì tài sản của bên góp được ghi nhận vào Báo cáo tình hình tài chính của bên nhận vốn góp. Mua lại phần vốn góp thì tài sản chuyển cho bên bán và không được ghi nhận vào báo cáo của bên được đầu tư.
Góp vốn bằng tài sản, phần chênh lệch đánh giá lại ghi vào đâu?
Vào thu nhập khác hoặc chi phí khác của bên đem tài sản đi góp vốn.
Dùng hàng tồn kho để mua lại phần vốn góp thì hạch toán thế nào?
Kế toán như giao dịch bán hàng tồn kho dưới hình thức hàng đổi hàng, tức ghi nhận doanh thu và giá vốn của hàng mang đi trao đổi.
Giá phí khoản đầu tư gồm những gì?
Giá mua cộng các chi phí liên quan trực tiếp đến việc đầu tư như chi phí giao dịch, môi giới, tư vấn, kiểm toán, lệ phí, thuế và phí ngân hàng.
Vay tiền để mua cổ phần thì lãi vay ghi vào đâu?
Vào chi phí tài chính. Chế độ kế toán quy định khoản lãi vay này không được vốn hóa.
Mua cổ phiếu niêm yết ghi nhận từ ngày nào?
Từ thời điểm khớp lệnh.
Khi nào được ghi nhận cổ tức?
Tại thời điểm được quyền nhận. Với đơn vị đã lưu ký tập trung thì đó là ngày đăng ký cuối cùng. Với các đơn vị khác thì theo Luật Doanh nghiệp, Điều lệ doanh nghiệp và pháp luật liên quan.
Bên chia cổ tức ghi giảm khoản nào?
Ghi giảm lợi nhuận sau thuế chưa phân phối và ghi tăng khoản phải trả về cổ tức, lợi nhuận, khi chia bằng tiền hoặc bằng tài sản phi tiền tệ.
- Thông tư số 99/2025/TT-BTC hướng dẫn Chế độ kế toán doanh nghiệp, hiệu lực từ ngày 01/01/2026: phần Nguyên tắc kế toán các khoản đầu tư vào đơn vị khác.
