Bài viết theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, hiệu lực từ ngày 01/01/2026
Chọn phương pháp tính giá xuất kho là một quyết định dài hạn. Nó quyết định giá vốn hàng bán của từng kỳ, kéo theo lợi nhuận và số thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp. Đổi giữa chừng thì phải trình bày như thay đổi chính sách kế toán.
Nhiều tài liệu quen thuộc chỉ liệt kê ba phương pháp. Thông tư 99/2025/TT-BTC nêu năm, bổ sung thêm phương pháp giá bán lẻ cho ngành bán lẻ và phương pháp chi phí chuẩn cho doanh nghiệp sản xuất.
Phương pháp nhập sau xuất trước không nằm trong danh sách này.
Bảng chọn nhanh
| Phương pháp | Cách tính | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Giá đích danh | Lấy đúng giá trị thực tế của từng thứ vật tư, hàng hóa mua vào hoặc từng thứ sản phẩm sản xuất ra | Doanh nghiệp ít mặt hàng, hoặc mặt hàng ổn định và nhận diện được từng cái |
| Bình quân gia quyền | Giá trị trung bình của tồn đầu kỳ và hàng mua hoặc sản xuất trong kỳ, tính cho từng mặt hàng | Phần lớn doanh nghiệp thương mại và sản xuất |
| Nhập trước xuất trước | Giả định hàng mua hoặc sản xuất trước thì xuất trước; giá xuất lấy theo lô đầu kỳ hoặc gần đầu kỳ | Hàng có hạn dùng, hàng dễ lỗi thời |
| Giá bán lẻ | Giá bán của hàng tồn kho trừ lợi nhuận biên theo tỷ lệ phần trăm hợp lý | Siêu thị và đơn vị bán lẻ tương tự |
| Chi phí chuẩn | Tính theo mức sử dụng bình thường của nguyên vật liệu, công cụ dụng cụ, nhân công, hiệu quả và hiệu suất sử dụng | Doanh nghiệp sản xuất |
Bình quân gia quyền: hai cách tính, chọn một
Giá trị trung bình có thể được tính theo từng kỳ, hoặc sau từng lô hàng nhập về, tùy điều kiện cụ thể của mỗi doanh nghiệp.
- Theo từng kỳ nhẹ việc hơn: cuối kỳ tính một lần rồi áp cho mọi lần xuất trong kỳ. Đổi lại, trong kỳ chưa biết giá vốn thật của từng lần bán.
- Sau từng lô nhập cho giá vốn sát thực tế ngay sau mỗi lần nhập, nhưng đòi hỏi phần mềm tính lại liên tục và sổ kho phải sạch.
Doanh nghiệp thương mại có vòng quay nhanh và giá mua biến động thường chọn cách sau từng lô nhập, vì báo cáo trong kỳ mới có ý nghĩa để điều hành.
Nhập trước xuất trước: hệ quả lên báo cáo
Giá trị hàng xuất kho tính theo giá của lô nhập ở thời điểm đầu kỳ hoặc gần đầu kỳ, còn giá trị hàng tồn cuối kỳ tính theo giá của hàng nhập ở thời điểm cuối kỳ hoặc gần cuối kỳ.
Trong giai đoạn giá mua tăng, cách này đẩy giá vốn xuống thấp và giá trị tồn kho cuối kỳ lên cao, làm lợi nhuận trong kỳ tăng. Đây là hệ quả tài chính thật, nên việc chọn phương pháp phải do ban giám đốc biết và đồng ý.
Giá bán lẻ: dành riêng cho siêu thị
Áp dụng cho ngành bán lẻ với đặc thù hàng tồn kho số lượng lớn, mặt hàng thay đổi nhanh, nhiều mặt hàng có lợi nhuận biên tương tự, hoặc không dùng được các phương pháp tính giá khác.
Giá xuất được xác định bằng cách lấy giá bán trừ đi lợi nhuận biên theo một tỷ lệ phần trăm hợp lý. Tỷ lệ này phải tính đến việc mặt hàng bị hạ giá xuống thấp hơn giá bán ban đầu. Thông thường mỗi bộ phận bán lẻ dùng một tỷ lệ bình quân riêng. Một tỷ lệ chung cho cả siêu thị sẽ làm lệch giá vốn của những ngành hàng có biên khác hẳn.
Chi phí chuẩn: cho doanh nghiệp sản xuất
Tính theo mức sử dụng bình thường của nguyên vật liệu và công cụ dụng cụ, nhân công, cùng hiệu quả và hiệu suất sử dụng. Phương pháp này gắn với hệ thống định mức của nhà máy, nên chỉ chạy được khi định mức đã được xây dựng và soát lại định kỳ.
Đổi phương pháp thì phải làm gì
Doanh nghiệp phải áp dụng nhất quán phương pháp đã chọn qua các kỳ kế toán. Muốn đổi thì phải trình bày và thuyết minh như thay đổi chính sách kế toán theo chuẩn mực kế toán Việt Nam.
Theo Điều 30 Thông tư 99/2025/TT-BTC, doanh nghiệp tự nguyện thay đổi chính sách kế toán thì phải áp dụng hồi tố. Nghĩa là số liệu so sánh của kỳ trước cũng phải tính lại theo phương pháp mới, và ảnh hưởng được đưa vào lợi nhuận sau thuế chưa phân phối hoặc khoản mục khác trong vốn chủ sở hữu tại ngày đầu tiên của kỳ áp dụng.
Phải thuyết minh những gì
Phần nguyên tắc kế toán hàng tồn kho trong bản thuyết minh phải nêu rõ hàng tồn kho được ghi nhận theo giá gốc hay theo cách nào khác, phương pháp tính giá trị hàng tồn kho đang áp dụng, phương pháp hạch toán hàng tồn kho, và nguyên tắc trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho.
Việc nên làm khi rà lại
- Ghi rõ phương pháp đang áp dụng vào quy chế kế toán nội bộ, đừng để nó chỉ nằm trong thiết lập phần mềm.
- Với bình quân gia quyền, chốt rõ là tính theo kỳ hay sau từng lô nhập, và cấu hình phần mềm đúng lựa chọn đó.
- Kiểm tra phần mềm và bản thuyết minh có khai cùng một phương pháp hay không.
- Doanh nghiệp bán lẻ nhiều ngành hàng thì xây tỷ lệ lợi nhuận biên riêng cho từng bộ phận.
- Doanh nghiệp sản xuất muốn dùng chi phí chuẩn thì soát lại hệ thống định mức trước.
- Muốn đổi phương pháp thì lên kế hoạch từ đầu năm, vì phải tính lại số liệu so sánh.
Sai lệch giá vốn thường bắt nguồn từ chỗ phần mềm cấu hình một kiểu còn thuyết minh khai một kiểu khác, tới lúc kiểm toán mới lộ. Phần mềm kế toán VFRS gắn phương pháp tính giá vào từng kho và xuất ra đúng dòng thuyết minh tương ứng, xem tại <a href=”https://app.vfrs.vn” target=”_blank” rel=”noopener”>app.vfrs.vn.
Xem thêm: Chế độ kế toán doanh nghiệp theo Thông tư 99/2025 và việc phải làm khi chuyển đổi
Chế độ kế toán mới có mấy phương pháp tính giá xuất kho?
Năm: giá đích danh, bình quân gia quyền, nhập trước xuất trước, giá bán lẻ và chi phí chuẩn. Hai phương pháp sau là phần nhiều tài liệu cũ chưa nhắc tới.
Bình quân gia quyền tính cuối kỳ hay sau mỗi lần nhập?
Cả hai đều được. Thông tư 99/2025/TT-BTC nêu giá trị trung bình có thể tính theo từng kỳ hoặc sau từng lô hàng nhập về, tùy điều kiện cụ thể của mỗi doanh nghiệp. Chọn cách nào thì cấu hình phần mềm và thuyết minh phải khớp với cách đó.
Siêu thị có được dùng phương pháp giá bán lẻ không?
Được, đây chính là nhóm phương pháp này nhắm tới. Giá xuất bằng giá bán trừ lợi nhuận biên theo tỷ lệ phần trăm hợp lý, có tính đến hàng bị hạ giá. Thông thường mỗi bộ phận bán lẻ dùng một tỷ lệ bình quân riêng.
Đang dùng bình quân gia quyền, muốn chuyển sang nhập trước xuất trước có được không?
Được, nhưng phải trình bày và thuyết minh như thay đổi chính sách kế toán. Đây là thay đổi tự nguyện nên theo Điều 30 Thông tư 99/2025/TT-BTC phải áp dụng hồi tố, tính lại cả số liệu so sánh của kỳ trước.
Doanh nghiệp nhỏ bán vài chục mặt hàng nên chọn phương pháp nào?
Bình quân gia quyền là lựa chọn phổ biến vì cân bằng giữa độ chính xác và khối lượng công việc. Giá đích danh chỉ hợp khi ít mặt hàng hoặc mặt hàng nhận diện được từng cái, ví dụ máy móc có số máy riêng.
- Thông tư 99/2025/TT-BTC hướng dẫn Chế độ kế toán doanh nghiệp, hiệu lực từ ngày 01/01/2026, phần nguyên tắc kế toán hàng tồn kho và Điều 30 về thay đổi chính sách kế toán
- Chuẩn mực kế toán Việt Nam về hàng tồn kho và về thay đổi chính sách kế toán