Bài viết theo Thông tư số 99/2025/TT-BTC hướng dẫn Chế độ kế toán doanh nghiệp, Tài khoản 243 và Tài khoản 347, hiệu lực từ ngày 01/01/2026
Thuế thu nhập hoãn lại là chỗ nhiều kế toán bỏ qua vì thấy khó. Thông tư 99 có một câu ngắn làm thay đổi cách nghĩ quen thuộc: kế toán không tiếp tục sử dụng khái niệm chênh lệch vĩnh viễn. Ai đang chia chênh lệch thành hai loại tạm thời và vĩnh viễn cần đọc lại phần này.
- Chênh lệch tạm thời là chênh lệch giữa giá trị ghi sổ của tài sản hoặc nợ phải trả với cơ sở tính thuế của chính khoản đó.
- Hai loại: chênh lệch tạm thời được khấu trừ và chênh lệch tạm thời chịu thuế.
- Được khấu trừ sinh ra tài sản thuế thu nhập hoãn lại, tài khoản 243.
- Chịu thuế sinh ra thuế thu nhập hoãn lại phải trả, tài khoản 347.
- Kế toán không tiếp tục dùng khái niệm chênh lệch vĩnh viễn.
- Chỉ ghi nhận tài sản thuế hoãn lại khi dự tính chắc chắn có lợi nhuận tính thuế trong tương lai.
- Biết trước thuế suất đổi mà việc hoàn nhập nằm trong thời gian thuế suất mới có hiệu lực thì áp thuế suất mới.
- Bù trừ tài sản thuế hoãn lại với thuế hoãn lại phải trả chỉ làm khi lập báo cáo, không làm khi ghi sổ.
Cơ sở tính thuế: nền của mọi tính toán
| Khoản mục | Cơ sở tính thuế là |
|---|---|
| Tài sản | Giá trị sẽ được trừ khỏi thu nhập chịu thuế khi thu hồi giá trị ghi sổ của tài sản. Nếu thu nhập không phải chịu thuế thì cơ sở tính thuế bằng giá trị ghi sổ |
| Nợ phải trả | Giá trị ghi sổ trừ giá trị sẽ được khấu trừ vào thu nhập chịu thuế khi thanh toán nợ phải trả trong các kỳ tương lai |
| Doanh thu nhận trước | Giá trị ghi sổ trừ phần giá trị của doanh thu không phải chịu thuế trong tương lai |
Chênh lệch tạm thời chính là khoảng cách giữa giá trị ghi sổ và cơ sở tính thuế của cùng một khoản mục. Nó cho biết trong tương lai, khi tài sản được thu hồi hoặc nợ được thanh toán, thuế sẽ nhiều hơn hay ít hơn so với những gì sổ kế toán đang nói.
Hai loại chênh lệch tạm thời
| Loại | Định nghĩa | Sinh ra |
|---|---|---|
| Được khấu trừ | Làm phát sinh các khoản được khấu trừ khi xác định thu nhập chịu thuế trong tương lai, khi giá trị ghi sổ của tài sản được thu hồi hoặc nợ phải trả được thanh toán | Tài sản thuế thu nhập hoãn lại, tài khoản 243 |
| Chịu thuế | Làm phát sinh khoản thuế thu nhập phải trả khi xác định thu nhập chịu thuế trong tương lai, trong cùng điều kiện trên | Thuế thu nhập hoãn lại phải trả, tài khoản 347 |
| Chỉ tiêu | Công thức |
|---|---|
| Tài sản thuế thu nhập hoãn lại | (Chênh lệch tạm thời được khấu trừ + Giá trị được khấu trừ chuyển sang năm sau của các khoản lỗ tính thuế và ưu đãi thuế chưa sử dụng) × Thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp hiện hành |
| Thuế thu nhập hoãn lại phải trả | Chênh lệch tạm thời chịu thuế × Thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp hiện hành |
Nếu tại thời điểm ghi nhận đã biết trước có sự thay đổi thuế suất trong tương lai, và việc hoàn nhập nằm trong thời gian thuế suất mới đã có hiệu lực, thì áp thuế suất mới để ghi nhận.
Quy tắc này áp cho cả tài sản thuế hoãn lại và thuế hoãn lại phải trả. Với những thay đổi thuế suất đã ban hành nhưng chưa tới ngày áp dụng, đây là chi tiết dễ bỏ sót.
Bỏ khái niệm chênh lệch vĩnh viễn
Thông tư 99 viết thẳng: kế toán không tiếp tục sử dụng khái niệm chênh lệch vĩnh viễn để phân biệt với chênh lệch tạm thời khi xác định thuế thu nhập hoãn lại, do thời gian thu hồi tài sản hoặc thanh toán nợ phải trả cũng như thời gian để khấu trừ tài sản và nợ phải trả đó vào thu nhập chịu thuế là hữu hạn.
Đi kèm là hai điểm làm rõ khái niệm chênh lệch tạm thời.
- Chênh lệch tạm thời về thời gian chỉ là một trong các trường hợp chênh lệch tạm thời. Ví dụ: chênh lệch về thời gian của chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp nộp bổ sung theo quy định về thuế tối thiểu toàn cầu giữa kỳ phát sinh với kỳ kê khai; hoặc các trường hợp lợi nhuận kế toán ghi nhận kỳ này nhưng thu nhập chịu thuế tính kỳ khác.
- Có chênh lệch tạm thời không phải về mặt thời gian. Ví dụ: khi đánh giá lại một tài sản thì giá trị ghi sổ thay đổi nhưng cơ sở tính thuế không đổi, phát sinh chênh lệch tạm thời; tuy nhiên thời gian thu hồi giá trị ghi sổ và cơ sở tính thuế không thay đổi nên đây không phải chênh lệch tạm thời về thời gian.
Nói gọn, khái niệm chênh lệch tạm thời rộng hơn khái niệm chênh lệch thời gian quen thuộc. Việc bỏ nhãn vĩnh viễn buộc kế toán quay lại so sánh giá trị ghi sổ với cơ sở tính thuế cho từng khoản mục, thay vì phân loại theo thói quen.
Điều kiện ghi nhận tài sản thuế thu nhập hoãn lại
Điểm c phần nguyên tắc tài khoản 243 đặt điều kiện nền: doanh nghiệp phải dự tính chắc chắn có được lợi nhuận tính thuế thu nhập trong tương lai để sử dụng các khoản chênh lệch tạm thời được khấu trừ, các khoản lỗ tính thuế và ưu đãi thuế chưa sử dụng.
Khi đủ điều kiện đó, được ghi nhận cho hai nhóm.
- Tất cả các khoản chênh lệch tạm thời được khấu trừ, ngoại trừ chênh lệch phát sinh từ việc ghi nhận ban đầu của tài sản hoặc nợ phải trả từ một giao dịch không phải hợp nhất kinh doanh và không ảnh hưởng đến cả lợi nhuận kế toán lẫn thu nhập chịu thuế tại thời điểm giao dịch.
- Giá trị còn được khấu trừ của khoản lỗ tính thuế và ưu đãi thuế chưa sử dụng chuyển sang năm sau.
Điều kiện dự tính chắc chắn có lợi nhuận tính thuế trong tương lai là rào cản thực tế với doanh nghiệp lỗ nhiều năm.
Ghi nhận tài sản thuế hoãn lại khi chưa có cơ sở tin là sẽ dùng được sẽ làm tổng tài sản phồng lên bằng một khoản có thể không bao giờ thành hiện thực.
Ngược lại, điểm g cho phép ghi nhận bổ sung: khi lập báo cáo tài chính, nếu dự tính chắc chắn có lợi nhuận tính thuế trong tương lai thì tài sản thuế hoãn lại chưa được ghi nhận từ các năm trước được ghi nhận bổ sung, làm giảm chi phí thuế hoãn lại.
Bù trừ: hai loại, hai thời điểm
Bù trừ trong năm của cùng một loại
| Tình huống | Cách ghi |
|---|---|
| Tài sản thuế hoãn lại phát sinh trong năm lớn hơn số được hoàn nhập trong năm | Ghi nhận số chênh lệch là tài sản thuế thu nhập hoãn lại và ghi giảm chi phí thuế thu nhập hoãn lại |
| Tài sản thuế hoãn lại phát sinh trong năm nhỏ hơn số được hoàn nhập trong năm | Ghi giảm tài sản thuế thu nhập hoãn lại và ghi tăng chi phí thuế thu nhập hoãn lại |
Bù trừ giữa hai loại
Việc bù trừ tài sản thuế thu nhập hoãn lại với thuế thu nhập hoãn lại phải trả chỉ thực hiện khi lập Báo cáo tình hình tài chính, không thực hiện khi ghi nhận trên sổ kế toán.
Nghĩa là trên sổ, hai tài khoản 243 và 347 chạy độc lập với số dư riêng. Chỉ đến bước trình bày báo cáo mới bù trừ. Bù trừ ngay trên sổ làm mất dấu vết của từng loại chênh lệch và không dựng lại được bảng theo dõi.
Ba bảng phải lập cuối năm
- Bảng xác định chênh lệch tạm thời được khấu trừ.
- Bảng theo dõi chênh lệch tạm thời được khấu trừ chưa sử dụng, cùng giá trị được khấu trừ chuyển sang năm sau của các khoản lỗ tính thuế và ưu đãi thuế chưa sử dụng.
- Bảng xác định tài sản thuế thu nhập hoãn lại, lập trên cơ sở hai bảng trên, để xác định giá trị được ghi nhận hoặc hoàn nhập trong năm.
Ba bảng này là hồ sơ chứng minh con số trên tài khoản 243. Không có chúng thì đến kỳ kiểm toán hoặc thanh tra, số dư tài khoản này khó giải thích.
Về hoàn nhập: doanh nghiệp phải hoàn nhập tài sản thuế thu nhập hoãn lại khi các khoản chênh lệch tạm thời được khấu trừ không còn ảnh hưởng tới lợi nhuận tính thuế, tức khi tài sản được thu hồi hoặc nợ phải trả được thanh toán một phần hay toàn bộ, và khi lỗ tính thuế hoặc ưu đãi thuế đã được sử dụng.
Chênh lệch vĩnh viễn còn dùng nữa không?
Không. Thông tư số 99/2025/TT-BTC nêu rõ kế toán không tiếp tục sử dụng khái niệm chênh lệch vĩnh viễn để phân biệt với chênh lệch tạm thời khi xác định thuế thu nhập hoãn lại, do thời gian thu hồi tài sản hoặc thanh toán nợ phải trả cũng như thời gian để khấu trừ vào thu nhập chịu thuế là hữu hạn.
Chênh lệch tạm thời tính thế nào?
Là chênh lệch giữa giá trị ghi sổ của tài sản hoặc nợ phải trả trên Báo cáo tình hình tài chính với cơ sở tính thuế của chính khoản đó. Cơ sở tính thuế của tài sản là giá trị sẽ được trừ khỏi thu nhập chịu thuế khi thu hồi giá trị ghi sổ; của nợ phải trả là giá trị ghi sổ trừ giá trị sẽ được khấu trừ vào thu nhập chịu thuế khi thanh toán trong các kỳ tương lai.
Doanh nghiệp lỗ có được ghi nhận tài sản thuế hoãn lại không?
Chỉ khi dự tính chắc chắn có được lợi nhuận tính thuế thu nhập trong tương lai để sử dụng các khoản chênh lệch tạm thời được khấu trừ, các khoản lỗ tính thuế và ưu đãi thuế chưa sử dụng. Đây là điều kiện nền tại điểm c phần nguyên tắc kế toán tài khoản 243.
Năm nay chưa ghi nhận, năm sau ghi bổ sung được không?
Được. Điểm g quy định khi lập báo cáo tài chính, nếu dự tính chắc chắn có được lợi nhuận tính thuế trong tương lai, tài sản thuế thu nhập hoãn lại chưa được ghi nhận từ các năm trước được ghi nhận bổ sung, làm giảm chi phí thuế thu nhập hoãn lại.
Bù trừ tài khoản 243 với 347 lúc nào?
Chỉ khi lập Báo cáo tình hình tài chính, không thực hiện khi ghi nhận trên sổ kế toán. Trên sổ, hai tài khoản chạy độc lập với số dư riêng.
Sắp đổi thuế suất thì dùng thuế suất nào?
Nếu tại thời điểm ghi nhận đã biết trước có thay đổi thuế suất trong tương lai và việc hoàn nhập nằm trong thời gian thuế suất mới đã có hiệu lực thì áp dụng thuế suất mới. Quy tắc này áp cho cả tài sản thuế hoãn lại và thuế hoãn lại phải trả.
Đánh giá lại tài sản có tạo ra chênh lệch tạm thời không?
Có. Khi đánh giá lại một tài sản thì giá trị ghi sổ thay đổi nhưng cơ sở tính thuế không đổi nên phát sinh chênh lệch tạm thời. Tuy nhiên đây không phải chênh lệch tạm thời về thời gian, vì thời gian thu hồi giá trị ghi sổ và cơ sở tính thuế không thay đổi.
Cuối năm phải lập những bảng nào?
Ba bảng: Bảng xác định chênh lệch tạm thời được khấu trừ; Bảng theo dõi chênh lệch tạm thời được khấu trừ chưa sử dụng cùng giá trị được khấu trừ chuyển sang năm sau của lỗ tính thuế và ưu đãi thuế chưa sử dụng; và Bảng xác định tài sản thuế thu nhập hoãn lại.
- Thông tư số 99/2025/TT-BTC hướng dẫn Chế độ kế toán doanh nghiệp, Tài khoản 243 Tài sản thuế thu nhập hoãn lại và Tài khoản 347 Thuế thu nhập hoãn lại phải trả
Xem thêm: Hạch toán tài khoản 243 tài sản thuế thu nhập hoãn lại
