Nguyên tắc hợp nhất báo cáo tài chính: phạm vi và các bút toán loại trừ

02/09/2026

Câu hỏi đầu tiên khi lập báo cáo hợp nhất là công ty nào phải đưa vào phạm vi hợp nhất. Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 25 lấy quyền kiểm soát làm chuẩn, và quyền kiểm soát có thể tồn tại ngay cả khi công ty mẹ nắm dưới 50% quyền biểu quyết.

Khi nào có quyền kiểm soát

Quyền kiểm soát là quyền chi phối các chính sách tài chính và hoạt động của doanh nghiệp nhằm thu được lợi ích kinh tế. Mốc thông thường là nắm trên 50% quyền biểu quyết ở công ty con, sở hữu trực tiếp hoặc gián tiếp qua một công ty con khác, trừ trường hợp đặc biệt khi xác định rõ quyền sở hữu không gắn liền với quyền kiểm soát.

Quyền kiểm soát vẫn tồn tại ngay cả khi công ty mẹ nắm ít hơn 50% quyền biểu quyết, trong bốn trường hợp:

• Các nhà đầu tư khác thỏa thuận dành cho công ty mẹ hơn 50% quyền biểu quyết.
• Công ty mẹ có quyền chi phối các chính sách tài chính và hoạt động theo quy chế thỏa thuận.
• Công ty mẹ có quyền bổ nhiệm hoặc bãi miễn đa số thành viên Hội đồng quản trị hoặc cấp quản lý tương đương.
• Công ty mẹ có quyền bỏ đa số phiếu tại các cuộc họp của Hội đồng quản trị hoặc cấp quản lý tương đương.

Phạm vi hợp nhất

Công ty mẹ phải hợp nhất báo cáo tài chính của tất cả công ty con ở trong và ngoài nước. Chỉ hai trường hợp được loại trừ:

• Quyền kiểm soát chỉ là tạm thời, vì công ty con được mua và nắm giữ cho mục đích bán lại trong tương lai gần, dưới 12 tháng.
• Hoạt động của công ty con bị hạn chế trong thời gian dài và điều này ảnh hưởng đáng kể tới khả năng chuyển vốn cho công ty mẹ.

Công ty mẹ đồng thời là công ty con, bị một công ty khác sở hữu toàn bộ hoặc gần như toàn bộ, tức bị nắm giữ trên 90% quyền biểu quyết, và được các cổ đông thiểu số chấp thuận thì không phải lập báo cáo tài chính hợp nhất. Khi đó phải giải trình lý do, nêu cơ sở kế toán khoản đầu tư vào công ty con trên báo cáo riêng, cùng tên và địa điểm trụ sở chính của công ty mẹ đã lập và phát hành báo cáo hợp nhất.

Xem thêm: Báo cáo bộ phận: ngưỡng 10% và quy tắc đủ 75% doanh thu

Trình tự hợp nhất

Báo cáo của công ty mẹ và các công ty con được hợp nhất theo từng khoản mục, bằng cách cộng các khoản tương đương của tài sản, nợ phải trả, vốn chủ sở hữu, doanh thu, thu nhập khác và chi phí. Sau đó thực hiện các bước:

• Loại trừ giá trị ghi sổ khoản đầu tư của công ty mẹ trong từng công ty con và phần vốn của công ty mẹ trong vốn chủ sở hữu của công ty con.
• Xác định và loại trừ lợi ích của cổ đông thiểu số trong thu nhập thuần của công ty con bị hợp nhất trong kỳ, để tính lãi hoặc lỗ thuần thuộc về chủ sở hữu công ty mẹ.
• Xác định lợi ích của cổ đông thiểu số trong tài sản thuần của công ty con và trình bày thành chỉ tiêu riêng biệt, tách khỏi phần nợ phải trả và phần vốn chủ sở hữu của cổ đông công ty mẹ.

Lợi ích của cổ đông thiểu số trong tài sản thuần gồm giá trị lợi ích tại ngày hợp nhất kinh doanh ban đầu và phần lợi ích trong sự biến động của tổng vốn chủ sở hữu kể từ ngày hợp nhất kinh doanh.

Loại trừ giao dịch nội bộ

• Số dư các tài khoản giữa các đơn vị trong cùng tập đoàn phải loại trừ toàn bộ.
• Các giao dịch nội bộ, gồm doanh thu, chi phí và cổ tức, phải loại trừ toàn bộ.
• Các khoản lãi chưa thực hiện từ giao dịch nội bộ nằm trong giá trị còn lại của tài sản như hàng tồn kho và tài sản cố định phải loại trừ hoàn toàn.
• Các khoản lỗ chưa thực hiện từ giao dịch nội bộ cũng được loại bỏ, trừ khi chi phí tạo nên khoản lỗ đó không thể thu hồi được.

Chênh lệch về thời gian trên phương diện thuế thu nhập doanh nghiệp phát sinh từ việc loại trừ lãi và lỗ chưa thực hiện được xử lý theo chuẩn mực kế toán về thuế thu nhập doanh nghiệp.

Kỳ kế toán và chính sách kế toán

• Báo cáo tài chính dùng để hợp nhất phải lập cho cùng một kỳ kế toán.
• Nếu ngày kết thúc kỳ kế toán khác nhau, công ty con lập thêm một bộ báo cáo cho mục đích hợp nhất có kỳ trùng với kỳ của tập đoàn.
• Khi không thể lập thêm, được dùng báo cáo lập vào thời điểm khác nhau miễn là chênh lệch không vượt quá 3 tháng, đồng thời phải điều chỉnh cho những giao dịch hay sự kiện quan trọng xảy ra trong khoảng chênh lệch đó.
• Độ dài kỳ báo cáo và sự khác nhau về thời điểm lập báo cáo phải thống nhất qua các kỳ.
• Chính sách kế toán phải áp dụng thống nhất cho các giao dịch và sự kiện cùng loại trong hoàn cảnh tương tự. Nếu không thể thống nhất, công ty mẹ phải giải trình cùng với các khoản mục đã hạch toán theo chính sách khác nhau.

Xem thêm: Kế toán khoản đầu tư vào công ty liên kết: ngưỡng 20% và hai phương pháp

Hỏi đáp