Kế toán khoản vốn góp liên doanh: ba hình thức và hai phương pháp

02/09/2026

Hợp đồng hợp tác kinh doanh và góp vốn lập công ty liên doanh được hạch toán rất khác nhau, dù cùng gọi là liên doanh. Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 08 chia thành ba hình thức, trong đó chỉ một hình thức đòi hỏi lập cơ sở kinh doanh mới và tổ chức kế toán riêng.

Đồng kiểm soát là gì

Liên doanh là thỏa thuận bằng hợp đồng của hai hoặc nhiều bên để cùng thực hiện hoạt động kinh tế, mà hoạt động này được đồng kiểm soát bởi các bên góp vốn. Đồng kiểm soát là quyền cùng chi phối của các bên về chính sách tài chính và hoạt động, trên cơ sở thỏa thuận bằng hợp đồng.

Bên tham gia liên doanh mà không có quyền đồng kiểm soát được gọi là nhà đầu tư trong liên doanh, và không áp dụng cách hạch toán của bên góp vốn liên doanh. Ảnh hưởng đáng kể là quyền tham gia đưa ra quyết định về chính sách tài chính và hoạt động, nhưng chưa tới mức kiểm soát hay đồng kiểm soát.

Ba hình thức và cách phản ánh

Hoạt động kinh doanh được đồng kiểm soát

Các bên dùng tài sản và nguồn lực của mình để thực hiện hoạt động chung, không lập cơ sở kinh doanh mới. Mỗi bên tự quản lý và sử dụng tài sản của mình, chịu trách nhiệm về nghĩa vụ tài chính và chi phí phát sinh. Hợp đồng thường quy định căn cứ phân chia doanh thu và chi phí chung.

• Mỗi bên phản ánh trên báo cáo tài chính của mình: tài sản do mình kiểm soát và các khoản nợ phải trả mình gánh chịu; chi phí phải gánh chịu và doanh thu được chia từ việc bán hàng hoặc cung cấp dịch vụ của liên doanh.
• Liên doanh không phải lập sổ kế toán và báo cáo tài chính riêng. Các bên có thể mở sổ để theo dõi và đánh giá hiệu quả tham gia liên doanh.

Tài sản được đồng kiểm soát

Các bên đồng kiểm soát và thường đồng sở hữu tài sản được góp hoặc mua chung, dùng cho mục đích liên doanh, cũng không lập cơ sở kinh doanh mới. Hình thức này phổ biến trong dầu khí và khai khoáng, ví dụ nhiều công ty cùng vận hành một đường ống dẫn dầu.

• Phần vốn góp vào tài sản được đồng kiểm soát, phân loại theo tính chất của tài sản.
• Các khoản nợ phải trả phát sinh riêng của mỗi bên.
• Phần nợ phải trả phát sinh chung phải gánh chịu cùng các bên khác.
• Thu nhập từ việc bán hoặc sử dụng phần sản phẩm được chia, cùng phần chi phí được phân chia từ hoạt động của liên doanh.
• Các khoản chi phí phát sinh liên quan đến việc góp vốn liên doanh.

Cơ sở kinh doanh được đồng kiểm soát

Hình thức này đòi hỏi thành lập một cơ sở kinh doanh mới, hoạt động như doanh nghiệp khác, khác biệt ở chỗ hợp đồng giữa các bên quy định quyền đồng kiểm soát đối với hoạt động kinh tế của cơ sở. Cơ sở này chịu trách nhiệm kiểm soát tài sản, nợ phải trả, thu nhập và chi phí phát sinh tại đơn vị mình, dùng tên của liên doanh trong hợp đồng và giao dịch, và phải tổ chức công tác kế toán riêng.

Giá gốc hay vốn chủ sở hữu

Bên góp vốn ngừng sử dụng phương pháp vốn chủ sở hữu kể từ ngày kết thúc quyền đồng kiểm soát hoặc không còn ảnh hưởng đáng kể đối với cơ sở kinh doanh được đồng kiểm soát. Khi cơ sở này trở thành công ty con của một bên góp vốn, bên đó hạch toán theo chuẩn mực về báo cáo tài chính hợp nhất và kế toán khoản đầu tư vào công ty con.

Xem thêm: Báo cáo tài chính hợp nhất

Góp vốn bằng tài sản

Khi bên góp vốn góp bằng tài sản, việc hạch toán lãi hay lỗ từ giao dịch này phải phản ánh đúng bản chất. Nếu đã chuyển quyền sở hữu tài sản, bên góp vốn chỉ được hạch toán phần lãi hoặc lỗ xác định được tương ứng với phần lợi ích của các bên góp vốn khác.

Cách xử lý này tránh việc doanh nghiệp ghi nhận lãi trên phần tài sản mà thực chất mình vẫn còn lợi ích trong đó. Kế toán cần xác định rõ tỷ lệ lợi ích của các bên trước khi tính phần lãi được ghi nhận.

Xem thêm: Nguyên tắc hợp nhất báo cáo tài chính: phạm vi và các bút toán loại trừ

Xem thêm: Kế toán khoản đầu tư vào công ty liên kết: ngưỡng 20% và hai phương pháp

Hỏi đáp