Bài viết theo Thông tư số 99/2025/TT-BTC, phần Nguyên tắc kế toán các khoản doanh thu, hiệu lực từ ngày 01/01/2026
Nguyên tắc lớn nhất của phần doanh thu nằm ở một câu: bản chất giao dịch quan trọng hơn hình thức hoặc tên gọi. Câu đó quyết định cách xử lý rất nhiều tình huống thực tế.
- Doanh thu là lợi ích kinh tế làm tăng vốn chủ sở hữu, trừ phần cổ đông góp thêm.
- Ghi nhận tại thời điểm giao dịch phát sinh, khi chắc chắn thu được lợi ích.
- Xác định theo giá trị hợp lý của khoản được quyền nhận.
- Không phân biệt đã thu tiền hay sẽ thu được tiền.
- Ghi nhận theo bản chất, không theo hình thức hay tên gọi giao dịch.
- Một hợp đồng có nhiều giao dịch thì phải tách ra để nhận biết.
Doanh thu là gì
Doanh thu là lợi ích kinh tế thu được làm tăng vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp, ngoại trừ phần đóng góp thêm của các cổ đông. Doanh thu được ghi nhận tại thời điểm giao dịch phát sinh, khi chắc chắn thu được lợi ích kinh tế, được xác định theo giá trị hợp lý của các khoản được quyền nhận, không phân biệt đã thu tiền hay sẽ thu được tiền.
Nguyên tắc phù hợp và ngoại lệ của nó
Doanh thu và chi phí liên quan đến việc tạo ra khoản doanh thu đó phải được ghi nhận đồng thời theo nguyên tắc phù hợp. Chi phí ở đây gồm cả chi phí của kỳ tạo ra doanh thu, chi phí của các kỳ trước, và chi phí phải trả nhưng liên quan đến doanh thu của kỳ đó.
Trong một số trường hợp, nguyên tắc phù hợp có thể xung đột với nguyên tắc thận trọng trong kế toán.
Khi đó doanh nghiệp phải căn cứ vào bản chất, các Chuẩn mực kế toán Việt Nam và quy định tại Thông tư 99, để phản ánh giao dịch một cách trung thực và hợp lý.
Bản chất thắng tên gọi
Doanh thu phải được ghi nhận phù hợp với bản chất, hơn là hình thức hoặc tên gọi của giao dịch, và phải được phân bổ theo nghĩa vụ cung ứng hàng hóa, dịch vụ. Một hợp đồng kinh tế có thể bao gồm nhiều giao dịch, doanh nghiệp phải nhận biết từng giao dịch để áp dụng điều kiện ghi nhận doanh thu cho phù hợp.
Ví dụ ngay trong Thông tư: mua 2 tặng 1
Khách hàng chỉ được nhận hàng khuyến mại khi mua sản phẩm của đơn vị. Về hình thức đó là khuyến mại, nhưng về bản chất là bán, vì khách hàng sẽ không được hưởng nếu không mua. Bản chất giao dịch ở đây là giảm giá hàng bán.
- Giá trị sản phẩm, dịch vụ tặng cho khách hàng được phản ánh vào giá vốn.
- Doanh thu tương ứng với giá trị hợp lý của sản phẩm, dịch vụ đó phải được ghi nhận.
- Doanh nghiệp phải phân bổ giá giao dịch cho cả sản phẩm bán và sản phẩm miễn phí, trên cơ sở giá bán đơn lẻ của từng loại.
Trường hợp doanh nghiệp tặng hàng hóa, dịch vụ miễn phí mà theo đặc điểm mô hình kinh doanh, giá bán hàng hóa, dịch vụ chính không thay đổi dù khách có nhận hay không nhận hàng tặng kèm.
Khi đó doanh nghiệp ghi nhận giá trị hàng tặng kèm vào chi phí bán hàng, tương tự trường hợp khuyến mại không kèm theo điều kiện.
Xem thêm: Xuất hàng khuyến mại, quảng cáo: khi nào vào chi phí bán hàng, khi nào vào giá vốn
Bán chịu đã ghi doanh thu chưa?
Đã ghi. Doanh thu ghi nhận không phân biệt đã thu tiền hay sẽ thu được tiền.
Cổ đông góp thêm vốn có phải doanh thu không?
Không. Doanh thu là lợi ích kinh tế làm tăng vốn chủ sở hữu, ngoại trừ phần đóng góp thêm của các cổ đông.
Hợp đồng gộp nhiều dịch vụ thì ghi doanh thu thế nào?
Phải nhận biết từng giao dịch trong hợp đồng để áp dụng điều kiện ghi nhận doanh thu phù hợp, và phân bổ theo nghĩa vụ cung ứng.
Chương trình mua 2 tặng 1 có ghi doanh thu cho hàng tặng không?
Có. Doanh thu tương ứng với giá trị hợp lý của sản phẩm tặng phải được ghi nhận, và giá trị sản phẩm tặng phản ánh vào giá vốn.
Phân bổ giá giao dịch dựa trên cái gì?
Trên cơ sở giá bán đơn lẻ của từng loại sản phẩm, dịch vụ.
Tên hợp đồng ghi là khuyến mại thì có quyết định cách ghi doanh thu không?
Không. Doanh thu ghi nhận phù hợp với bản chất, hơn là hình thức hoặc tên gọi của giao dịch.
- Thông tư số 99/2025/TT-BTC hướng dẫn Chế độ kế toán doanh nghiệp, hiệu lực từ 01/01/2026: phần Nguyên tắc kế toán các khoản doanh thu.
